تلاش در راه احياء زبان و ادبيات فارسى چنان كه قبلا به تفضيل ياد كرديم ، صفاريان مخصوصا يعقوب ليث سهمى شايان ذكر در اشاعهء فرهنگ و ادب فارسى داشت و شايد اگر او و بازماندگانش و سلاطين و وزراى سلسلهء سامانى به ادبيات ملّى و مردمى عنايت نمىكردند ، زبان مردم ايران مانند زبان بسيارى از كشورهاى اسلامى زبان عربى مىشد . ولى خوشبختانه نه‌تنها تودهء مردم بلكه بسيارى از افراد برجستهء خاندانهاى كهن ايرانى به پا خاستند و همهء آنها يك هدف و آرزو داشتند و آن پايان دادن به‌قدرت اجانب و زنده كردن حكومت مستقل و آزاد ايران و احياء فرهنگ و تمدن ديرين اين سرزمين بود . آلفونس دوده « 1 » ( 1897 - 1849 ) نويسندهء فرانسوى مىگويد : « وقتى ملتى شكست مىخورد و محكوم و مقهور مىشود ، تا زمانيكه زبان خود را از كف نداده گويى كليد زندانش را در دست دارد . » ايرانيان به‌خوبى متوجه اين معنى بودند ، در ميان رجال و شخصيتهاى نامجوى ايرانى احمد سهل ، خود را از فرزندان يزدگرد مىشمرد و بيش از ديگران در راه حصول آرزوى خويش سعى و تلاش مىكرد . « . . . در دربار احمد سهل ، مردى پير و دهقان‌نژاد موسوم به « آزاد سرو » زندگى مىكرد كه به قول فردوسى داستانهايى از رستم و خاندان آن پهلوان در نزد او بود . يكى پير بُد نامش آزاد سرو * كه با احمد سهل بودى به مَرو « فردوسى » و از قول او اين داستانها وارد شاهنامه شده بود ، و ابو منصور ، كسى است كه شاهنامهء فردوسى را به زحمت از خداينامه و روايات دهقانان و پيران و جز اينها هم گردآورده و نويسانيده بود ؛ و دقيقى شاهنامه خود را به امر امير نوح يا ابو المظفّر چغانى گفته است و كتاب حدود العالم قديمترين جغرافياى فارسى ( 372 ه ) در دربار آل فريغون تاليف شده است و شايد ابو على سيمجور كه از 378 تا 384 در خراسان رياست داشته

--> ( 1 ) . Alphonse . Daudet